Na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej jasna skała często pojawia się jak wyspa nad łąką. W Pieninach podobnie jasne ściany wznoszą się nad zakolami Dunajca. W obu miejscach ważną rolę odgrywają wapienie, lecz ich kolor zdradza tylko część historii. Pod ścianą liczy się to, jak skały odkładały się w dawnym morzu, jak zostały później ułożone i którędy popłynęła woda. Jurajskie ostańce i skaliste turnie w Pieninach można oglądać z tymi pytaniami w głowie. Jedno zdjęcie pokaże, gdzie wyłania się sama skała. Drugie, zrobione szerzej, pomoże odczytać, dlaczego została widoczna właśnie tam.

Dlaczego jasne ostańce Jury wystają ponad otoczenie?

W późnej jurze na obszarze dzisiejszej Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej istniało morze. W jego osadach powstawały imponujące nagromadzenia z udziałem m.in. gąbek i organizmów uczestniczących w budowie węglanowych struktur. Część takich wapieni skalistych reagowała na późniejsze niszczenie inaczej niż materiał otaczający. Gdy mniej odporne skały były usuwane, odporniejsze partie zostały wyeksponowane. Nieregularny kształt dzisiejszej skałki pokazuje zarówno budowę odziedziczoną po morzu, jak i efekty znacznie późniejszych zmian. Nawet dwie pobliskie wieże mogą mieć inny kształt, bo pęknięcia i woda znajdowały do ich wnętrza odmienne drogi.

Jeśli oglądasz większą ścianę, sprawdź, czy da się prowadzić wzrok wzdłuż wyraźnej granicy między poziomami. Część jurajskich wapieni ma dobrze widoczne uławicenie, podczas gdy masywny ostaniec z dużej odległości może wyglądać na pozbawiony czytelnych warstw. W odsłonięciach można znaleźć także ciemne konkrecje krzemienne albo skamieniałości, które wyraźniej różnią się od otaczającej skały. Takie drobiazgi potrafią schować się na zdjęciu całej ściany. Przy dwóch kadrach da się pokazać zarówno zarys ostańca względem sąsiednich pagórków, jak i odcinek, na którym wapienna powierzchnia zachowała ślad dawnego morza.

Jak woda pracuje w wapieniu?

Woda przechodząca przez powietrze i glebę może rozpuszczać dwutlenek węgla. Dzięki temu staje się zdolna do powolnego rozpuszczania węglanów budujących wapienie. Początkowo dostaje się w szczeliny, które już są w skale. Z czasem zachodzi tam kilka procesów, a wąskie przejście może się widocznie powiększyć. W krajobrazie krasowym powstają m.in. rowki, leje i jaskinie. Nie trzeba jednak widzieć głębokiej jaskini, żeby szukać śladu po wodzie. Niewielkie zagłębienie w górnej części skalnej powierzchni daje dobry powód do przyjrzenia się, w którą stronę woda mogła odpływać.

Kras rozwija się różnie, bo woda korzysta z naturalnych pęknięć, powierzchni między warstwami i obniżeń. Dwie części tej samej ściany mogą zatem zachować inne ślady, mimo że mają podobny kolor. W jednej widać długą szczelinę, w drugiej kilka mniejszych otworów. Rozpuszczanie działa razem z mechanicznym wietrzeniem. Gdy fragment traci oparcie, może się odłamać, chociaż woda przygotowywała tę zmianę znacznie wcześniej. Przy opisie skałki pomaga zapis, czy najciekawsza forma jest w obrębie bloku, na jego szczycie, czy u podnóża, gdzie niewielkie odpryski przestały już należeć do litej powierzchni.

Co opowiada pionowa ściana w Pieninach?

Pieniny zawierają wapienie powstające w dawnym morskim basenie, a wśród utworów można znaleźć również m.in. margle, rogowce oraz skały z nagromadzeniem fragmentów liliowców. Ich dzisiejsze położenie jest także wynikiem górotwórczych deformacji. Strome ściany nad Dunajcem pokazują miejsca, w których skała opierała się niszczeniu, podczas gdy bieg rzeki wcinał się w podłoże. Z daleka głównym motywem staje się kontrast między wąską doliną a wyniesioną skalistą częścią zbocza. Na małym przekroju można z kolei zobaczyć, że jasne powierzchnie nie wszędzie układają się tak samo, a bardziej miękkie przerwy potrafią zmienić rysunek stoku.

W Przełomie Dunajca widać zakola sąsiadujące z urwistymi ścianami. Jednym z wyjaśnień ich rozwoju jest stopniowe wcinanie się rzeki podczas wypiętrzania obszaru. Kręty bieg mógł być w ten sposób zachowany na znacznie głębszym poziomie. W porównaniu z jurajskim ostańcem zmienia się pytanie. Na Jurze chcemy wiedzieć, jak pojedyncza odporniejsza partia została wyodrębniona na tle otoczenia. W Pieninach ważne jest także to, jak ciągła dolina rozwijała się przez zmieniający się masyw. Nie da się tego odczytać, gdy z obrazu wytnie się koryto i pozostawi samą ścianę.

Otwarta geoda z jasnymi kryształami i wyraźną krawędzią pustki
Kwarcowa geoda pokazuje powierzchnię wyściełaną kryształami. W wapieniu woda może również powiększać zewnętrzną szczelinę poprzez rozpuszczanie.

W hodowlanych Perłach węglan wapnia układa się w materiale wytwarzanym przez organizm. W geodzie z Kryształem Górskim widać z kolei kwarc narastający ku środkowi wolnej przestrzeni. Te przykłady pomagają porównać skład i sposób wzrostu, zanim rzuci się zagadkowe słowo „wapień” przy dowolnym jasnym Kamieniu.

Naszyjnik Serca z Perłami

299 zł

Surowa geoda · Kryształ Górski

44 zł

Gdzie jeszcze w Polsce można spotkać wapienie?

Wapienie odsłaniają się między innymi w Górach Świętokrzyskich i na Śląsku Opolskim. Możesz zestawić jurajskie ostańce z dewońskimi wapieniami okolic Kielc albo triasowymi skałami pod Górą Świętej Anny. W tych dwóch miejscach inne są wiek, skamieniałości i układ skał. Samego jasnego koloru nie sposób powiązać z jednym okresem. Na przykład w dobrze opisanym muszlowcu z okolic Góry Świętej Anny da się skupić na skamieniałych skorupkach ramienionogów. Przy wapieniu o małej widocznej ilości szczątków oglądasz inny sposób odmierzania czasu. Konkretna grupa organizmów i jej położenie w profilu ułatwiają odczytanie wieku.

Co uchwycić przy domowym porównaniu dwóch zdjęć?

Na pierwszym zdjęciu zachowaj szerszy widok z odcinkiem zbocza albo rzeki. Na drugim przybliż powierzchnię z widocznym pasem, pęknięciem lub skamieniałością. Dopiero między tymi widokami można przejść od rysunku małego fragmentu do kształtu całego miejsca. Na Jurze spojrzysz także na to, co pozostało pomiędzy ostańcami. W Pieninach ważniejsze może być, dokąd wiedzie zakole tuż obok skalnej ściany. Potem warto spojrzeć na wszystkie informacje, których nie dałoby się wyczytać z samej barwy. Właśnie w tych detalach dwa wapienne krajobrazy przyciągają z innego powodu.

Czy te same narzędzia pasują do porównania obu miejsc?

W obu krajobrazach przydaje się sprawdzenie, gdzie jasne powierzchnie przerywają ciemniejsze, bardziej zarośnięte zbocza. Na Jurze warto zobaczyć, ile przestrzeni dzieli dwa wystające bloki i co dzieje się w obniżeniu między nimi. Niektóre wapienie skaliste tworzyły się jako zwarte budowle w otoczeniu innego rodzaju osadu. Później widoczny kontrast bardzo wyraźnie zależał od odporności poszczególnych partii. Z daleka nawet dwa podobne białe szczyty mogą należeć do odmiennych form. Ważne jest otoczenie i to, czy rzeczywiście łączą się z tym samym skalnym pasem.

Nad Dunajcem dobrze jest odczytywać układ doliny z więcej niż jednego miejsca. Gdy rzeka zakręca, ściana za nią może wydawać się pełnym zamknięciem krajobrazu. Kolejne ujęcie pokaże, którędy wypływa i ile miejsca ma między wzgórzami. To właśnie pomaga powiązać widok z erozją rzeczną. Przy pojedynczym ostańcu zwykle można obejść wzrokiem sylwetkę i zobaczyć, gdzie kończy się zwarta część skały. Oba sposoby patrzenia dają czas, żeby rozpoznać, czy najbardziej charakterystycznym elementem jest odosobniona bryła, czy połączenie wysokich ścian przez jedno głębokie obniżenie.

Na mapie zaznaczona dolina pozwala połączyć kilka widoków w całość. Nie każda pionowa odsłonięta ściana należy do tego samego typu skały, dlatego warto zachować informację o miejscu i dopiero potem porównywać konkretne przekroje.

Czytaj też: Jak odróżnić skamieniałe ramienionogi od muszli małży?.

Blisko natury.
Blisko siebie.

Poznaj Plener