Kawałek pumeksu może zaskoczyć, zanim obejrzysz go z bliska. Jest obszerny w dłoni, ale lekki. W środku mógł zachować wiele drobnych przestrzeni po pęcherzykach gazu, które pojawiły się, kiedy magma traciła ciśnienie. Cienkie szkliste ściany ostygły i utrwaliły ich kształty. W dużym uproszczeniu pumeks przypomina zastygłą wulkaniczną pianę. Jego powierzchnia z bliska może układać się w długie otwory, poszarpane szczeliny albo małe owalne jamki. Każdy kształt można czytać jak zapis ruchu i chłodzenia, ale wszystkie trzeba zestawić z tym, co we wnętrzu jednego fragmentu dzieje się dalej.
Kiedy w magmie pojawia się tyle pęcherzyków?
W stopie magmowym mogą być rozpuszczone substancje lotne, między innymi woda. Gdy magma przemieszcza się i ciśnienie spada, gazy zaczynają oddzielać się od stopu i tworzyć pęcherzyki. Rozrastają się, czasem łączą, a w trakcie gwałtownej erupcji pieniący się materiał może się rozpaść. Jeśli schładza się dostatecznie szybko, cienkie ściany wokół pęcherzyków zdążą stwardnieć. Do zobaczenia tego procesu przydaje się wyobrażenie wielu warstw szkła dookoła wolnych przestrzeni. Nie wystarczy pomyśleć o bąbelkach na wierzchu. Pumeks może zawierać pory przez sporą część swojej objętości.
Warunki są inne w każdej części erupcji. Poszczególne porcje magmy mogą zacząć pienić się w różnych chwilach, a ich fragmenty mogą ochłodzić się przy rozmaitych rozmiarach. Gdy rozciąga je ruch, części pęcherzyków przyjmują wydłużone kształty. Na jednym przekroju widać wtedy długie włókniste jamki, na drugim wyglądają jak małe kropki. W najbardziej poszarpanych miejscach trudno wskazać granicę pojedynczej pustki, bo łączy się z następną. Dlatego zdjęcie prostopadłe do faktury i zdjęcie wzdłuż wydłużonych części mogą pokazywać dwa zupełnie różne widoki tego samego kawałka.
Dlaczego niektóre kawałki długo utrzymują się na wodzie?
Duże znaczenie ma gęstość całego fragmentu, razem z wolnymi przestrzeniami. Pory wypełnione powietrzem lub pozostałością gazu mogą obniżyć ją na tyle, że okaz pływa. Jeśli dużo porów ma połączenie z zewnętrzną powierzchnią, woda może stopniowo zastępować gaz i zmieniać pływalność. Zdarza się, że spojrzenie z góry pokazuje dziesiątki widocznych otworów, ale tylko część prowadzi w głąb bryłki. Inne wyglądają jak dołek przy przełamie zakończony cienką ścianą. Z tego względu prosty eksperyment z jednym kawałkiem mówi o tym kawałku. Nie trzeba oczekiwać, że każdy znaleziony pumeks będzie unosić się w tym samym położeniu i równie długo.
Pory mają także związek z tym, jak materiał się nosi i ściera. Cienkie ścianki mogą się wykruszać podczas transportu, odsłaniając nowe otwory. Z tego powodu fragment stary i wygładzony może mieć inny brzeg od świeżo odłamanego kawałka. Pod światło przesuń wzrok wzdłuż kilku małych krawędzi. Na porowatej powierzchni nie wszystkie zaczynają się obok innych otworów. Część układa się w szereg pokazujący kierunek wydłużenia, część przez wietrzenie straciła regularny zarys. W świeżym przełamie można dokładniej zobaczyć grubość niektórych ścian, które w dalszej podróży mogłyby zniknąć.
Co sfotografowano nad Pacyfikiem w 2019 roku?
Satelitarne obrazy z sierpnia 2019 roku pokazały dużą tratwę pumeksu dryfującą w pobliżu wyspy Late należącej do Tonga. Jej fragmenty powstały po podwodnej erupcji, a potem prądy unosiły je w wodach Pacyfiku. Na kolejnych ujęciach pas skalnego materiału zmieniał położenie i kształt. Na brzegu morza pojedyncza bryłka łatwo mieści się w dłoni. W tamtym zdarzeniu podobna cecha lekkości dotyczyła tak wielu kawałków, że ich czoło można było zobaczyć z orbity. Ten obraz przydaje się też, aby wyobrazić sobie miejsca, w których najbardziej porowata część produktu erupcji może znaleźć się później.
W pojedynczym zdjęciu satelitarnym różnica koloru pomiędzy wodą obok i samą tratwą jest tylko jednym śladem. Dalsza obserwacja obejmuje zmianę konturów i rozdzielanie się nagromadzenia. Gdy coś podobnego spotyka małe kawałki pojedynczo, można znaleźć je daleko od miejsca powstania i w materiale, w którym obok leżą zwykłe kamyki. Miejsce znalezienia fragmentu i miejsce erupcji to dwie części historii. Żeby je ze sobą połączyć, przydają się dokumentacja i seria obserwacji, tak jak przy śledzeniu dużego pola widocznego na zdjęciach z kosmosu.

Jak porównać pumeks, ciemną lawę i Obsydian?
Ciemne skały wulkaniczne również mogą zawierać liczne pory. W wielu takich okazach ścianki są grubsze, a cała bryłka ma większą gęstość. Przy braku informacji o pochodzeniu bakłażanowa, czarna czy rdzawa barwa pozwala zacząć opis. Dalej warto obejrzeć, jak wygląda przekrój i jaki udział mają pustki. Obsydian w większości znanych okazów kojarzy się z gładkim szklistym tłem, które mocno odbija światło na łukowatym przełamie. To dobry przykład, żeby oddzielić pojęcie szkliwa od pojęcia porowatej struktury. W szkliście wyglądającym Kamieniu miejsce, w którym załamuje się refleks, może być gładkie jak na lustrze albo nagle urwać się na brzegu poru.
W Minerałce Lawa Ziemii wiele małych zagłębień widać na ciemnych koralikach. Turmalinka Ochronna zawiera między innymi Obsydian. W tych dwóch przykładach najlepiej najpierw spojrzeć na to, co dzieje się z odbiciem, a potem osobno na rozmieszczenie małych wgłębień i na ich brzegi.
Czy pumeks do ścierania na pewno pochodzi z erupcji?
W opisie przyboru kosmetycznego słowo „pumeks” może oznaczać naturalną bryłkę albo produkt wytworzony tak, żeby działał na podobnej zasadzie. Powtarzalny kształt sam nie rozstrzyga, bo kawałek naturalnej skały także można obrobić. Jeśli zależy Ci na geologicznym porównaniu, przeczytaj opis materiału i obejrzyj miejsce, gdzie na różnych bokach ujawnia się kierunek porów. Dla naturalnego pumeksu szczególnie ciekawe są przekroje, w których widać więcej niż same otwory na powierzchni. Na ich brzegach najłatwiej zrozumieć, jak mało litego materiału mogło pozostać między kolejnymi pęcherzykami.
Co widać w świeżym przełamie, a co w bryłce wyrzuconej na brzeg?
Świeży odłam pumeksu potrafi mieć cienkie, kruche krawędzie między pustkami. Jeśli kawałek długo podróżował w wodzie, wystające części mogą się ścierać, a pierwotne pęknięcia przestają być wyraźne. W takim fragmencie warto obejrzeć dwie strony. Jedna zachowała wydłużony ślad pęcherzyków, druga przypomina małą zaokrągloną powierzchnię z wieloma dołkami. To zestaw, w którym historia magmy spotyka się ze skutkiem późniejszego transportu. Podobnie można czytać zwykły otoczak, choć w pumeksie pomiędzy dołkami zostało znacznie mniej materiału.
Fragment znaleziony na brzegu może mieć na powierzchni osad lub ślady organizmów morskich. To kolejne warstwy historii, które pojawiają się w gotowym, ostygłym materiale. Gdy patrzysz na dokumentację erupcji, spróbuj wypatrzyć, czy w danym kawałku widać jeszcze barwę świeżo przełamanej szklistej ścianki. Potem porównaj ją z powierzchnią, którą zmienił dłuższy pobyt w wodzie. Dwa podobne zdjęcia z takim podpisem mówią więcej niż stwierdzenie, że pumeks po prostu jest lekki. Pokazują, jak układ maleńkich porów pozwolił całemu kawałkowi dotrzeć bardzo daleko od miejsca, w którym stwardniał.
W bryłkach obserwowanych blisko brzegu łatwo zestawić dużą ilość materiału na bardzo niewielkiej przestrzeni. Tak widać też, że ostre krawędzie ścian mogą wymienić się miejscem z wygładzonymi brzegami, gdy odwrócisz dokładnie ten sam kawałek.
Czytaj też: Co dzieje się z wyrzuconym popiołem wulkanicznym?.





