Bazalt powstaje z odpowiedniej lawy, która wypłynęła na powierzchnię lub wydostała się na dno zbiornika i zastygła. Skała jest często ciemna i drobnoziarnista. Przy części dostatecznie grubych mas skalnych podczas chłodzenia powstają głębokie spękania. Dzielą je na długie kolumny, które z góry mogą wyglądać jak wielokątna mozaika. Jeśli znasz bazalt przede wszystkim ze zdjęcia kolumn, przyjrzyj się jednemu pasmu bez zakładania, że każda rzecz o ciemnej fakturze musiała powstać w taki sam sposób. W skałach ciekawi mnie zwłaszcza zmiana skali. Czym innym jest połysk małego ziarna, a czym innym cała ściana pokazująca kierunek chłodzenia dawnej lawy.

Co oznacza, że bazalt jest skałą wulkaniczną?

Skład i budowa bazaltu wynikają z powstawania w warunkach wulkanicznych. Stop skalny stygnie po wydostaniu się na zewnątrz. W rozpoznawaniu może pomóc budowa świeżej powierzchni. Duża część minerałów pozostaje drobna i nie zawsze rozdziela się wzrokiem od razu. W niektórych przykładach widać większe ziarna otoczone drobniejszym materiałem. Ciemniejszy kolor nie jest jednak samodzielnym kryterium. Powierzchnia może z czasem się zmienić i zyskać zewnętrzny nalot albo drobne plamki z produktów wietrzenia. Jeśli próbka ma naturalnie odsłonięty narożnik, porównaj go z bardziej zewnętrzną częścią. Zapisz, czy na świeższej powierzchni widać poszczególne ziarna, drobne pory lub drobne składniki pozostające w ciągłej masie.

Dlaczego stygnąca masa pęka?

Kiedy gorący materiał stygnie, zwykle się kurczy. W dużej, krzepnącej bryle poszczególne obszary nie osiągają tej samej temperatury w tym samym czasie. Zewnętrzne powierzchnie mogą oddawać ciepło szybciej niż środek. Powstają naprężenia, które skała może rozładować przez utworzenie szczelin. Pęknięcia rozwijają się stopniowo wraz z przesuwaniem się warunków ochładzania. W sprzyjającym układzie prowadzi to do powtarzających się kolumn. Nie chodzi o rzeźbienie skały przez wiatr w pojedyncze słupy. Erozja może je odsłonić znacznie później. Przy zdjęciu ściany warto zobaczyć, gdzie zachowała się cała siatka, a gdzie części odpadły razem z naturalnie odsłoniętymi krawędziami. Dopiero po tej różnicy łatwiej zrozumieć, jakie etapy utrwaliły się na fotografii.

Dlaczego przekrój często ma sześć boków?

Układ spękań powstaje w wielu punktach i stopniowo pozwala uwalniać naprężenia. Niektóre dobrze wykształcone układy zbliżają się do powtarzających się sześciokątów, a rzeczywiste przekroje mogą mieć inną liczbę boków. Część powierzchni jest zaokrąglona, część odłamana, a ściana może zostać odsłonięta pod skośnym kątem. Jeśli patrzysz na fotografię, spróbuj policzyć boki jednego dobrze obrysowanego fragmentu, zanim zdecydujesz, jak opisać całość. Ten sam układ w planie może wyglądać inaczej niż patrząc wzdłuż kolumn. To dlatego na dużej ekspozycji warto zobaczyć i końce słupów, i pojedyncze podłużne ściany. Na tych drugich czasem widać ślady odpowiadające kolejnym etapom rozwoju spękania.

Czy kolumny zawsze stoją pionowo?

Ich ułożenie wiąże się z położeniem powierzchni, od której materiał tracił ciepło. Przy poziomym otoczeniu mogą układać się niemal pionowo. Przy innej geometrii da się zobaczyć przechylenia, zakrzywienia lub kierunek wyraźnie odbiegający od pionu. Spoglądaj więc na całą skałę, a nie tylko na wycinek idealnie równych słupów. Dwa fragmenty jednej ściany mogą być zbudowane trochę inaczej. W pewnych układach bliżej jednej części występują regularniejsze kolumny, a nad nimi pojawia się wyraźnie bardziej nieregularna strefa. Nie trzeba od razu robić dokładnego modelu chłodzenia. Zapis kierunku i sąsiedztwa w obu miejscach jest już początkiem czytelnej obserwacji.

Porowate koraliki z lawy w bransoletce Turmalinka Lawa Ognia
Pory w koralikach pokazują inną skalę budowy skały niż długie spękania oglądane w odsłonięciu.

Minerałka Lawa Ziemii i Turmalinka Lawa Ognia pokazują ciemną, porowatą powierzchnię w biżuterii. Dobrym ćwiczeniem jest obejrzenie różnych fragmentów koralików pod łagodnym światłem. Otworki w skali koralika i szczeliny dzielące większą bryłę powstają w odmiennych warunkach, które później widać w gotowej formie.

Minerałka Lawa Ziemii

199 zł

Turmalinka Lawa Ognia

199 zł

Jak odróżnić pory od spękań?

Małe otwory mogą być pamiątką po pęcherzykach gazu znajdujących się w płynnej lawie. Od strony powierzchni przypominają zagłębienia, podczas gdy spękania tworzą dłuższe linie przechodzące przez materiał. Czasami jedna linia przecina kilka porów, a w innych miejscach wszystkie znajdują się w uporządkowanej strefie. Przy bardzo małej próbce sprawdź, czy ściany otworu są naturalnie zaokrąglone, czy ostro kończą się przy świeżym pęknięciu. W biżuterii obecny jest także celowo przewiercony kanał. Rozpoznasz go po położeniu i przebiegu sznurka. Warto najpierw nazwać tę część oddzielnie, żeby rzeczywisty ślad obróbki nie przejął znaczenia naturalnej faktury w porównaniu z innym koralikiem.

Gdzie w Polsce można zobaczyć podobne ślady?

Na Dolnym Śląsku znane są odsłonięcia skał związanych z dawną działalnością wulkaniczną. Poszukując przykładów kolumn, warto zacząć od ekspozycji muzealnych, opisów geologicznych albo oznakowanych punktów widokowych. Nie każde odsłonięcie nadaje się do zbliżania i nie każda powierzchnia widoczna na mapie ma bezpieczny dostęp. Po drodze będą miejsca pokazujące różne etapy wpływu wody i wietrzenia na skałę. W oglądaniu ze szlaku wybierz jedno zdjęcie z widocznym układem całej ściany oraz jedno powiększenie krawędzi z zachowaną skalą, jeśli jest już w kadrze. Przy dużych kolumnach informacja o położeniu i kierunku zdjęcia bywa równie potrzebna jak liczba widoczych boków.

Co może kryć się w pustej przestrzeni po gazie?

Pustka może zostać później częściowo lub całkowicie wypełniona materiałem mineralnym, jeśli przez skałę przepłyną odpowiednie roztwory. Otworek widoczny w jednym miejscu może obok wyglądać jak jasna plamka. Zasada ta jest bliska czytaniu innych wypełnień w skałach wulkanicznych, ale w każdym przypadku najpierw trzeba ustalić, co tak naprawdę widzisz na odsłoniętej powierzchni. Zauważ, czy obszar ma obły brzeg i czy sąsiednie przykłady mają podobny rysunek. Wypolerowana płytka może pokazywać gładki przekrój wypełnionej pustki. Przy surowej skale łatwiej zachować niektóre krawędzie oddające jej pierwotny kształt. Zdjęcia obu typów powierzchni pomagają opisać pełny okaz.

Jak rozróżnić naturalną krawędź od śladu obróbki?

Przy małej ciemnej bryłce popatrz na różnicę między prostą, regularnie opracowaną powierzchnią a miejscem, które pękło wzdłuż wcześniejszej szczeliny. Gdy próbka pochodzi z bransoletki, spójrz na kształt otworu przeznaczonego dla nici. Jeśli jesteś przy dużej ścianie, zobacz z bezpiecznego miejsca, czy ten sam kierunek ma także sąsiedni fragment. Kilka płaskich, powtarzających się boków może wynikać z naturalnego układu szczelin, nawet jeśli z daleka wydają się zbyt równe. Zacznij od opisu kilku wymiarów i kierunków, które widać w rzeczywistości. To pozwala później wrócić do pytania, co powstało podczas chłodzenia i którą część odsłonił późniejszy ruch skał.

Czym porównać dwie fotografie tej samej ściany?

Jedno ujęcie z boku daje długość i kierunek słupów. Drugie, z widocznymi zakończeniami, pomaga odczytać ich przekroje. Zapisz, z której strony padał cień, ponieważ ciemne rowki mogą ukryć kilka drobnych krawędzi. Jeśli widzisz jeszcze poziom podłoża, zaznacz go na pełnym zdjęciu. W kolejnym porównaniu ten punkt odniesienia pozwoli sprawdzić, czy słupy naprawdę się przechylają, czy wrażenie powstało tylko przez położenie aparatu.

Uzupełnij porównanie szkicem jednej szczeliny i wskazaniem miejsca, gdzie się kończy. Kiedy nie widać całej ściany, nawet prosty kontur pozwala bez zgadywania zachować sposób, w jaki sąsiednie słupy łączą się na widocznym odcinku.

Czytaj też: Skąd biorą się pory w lawie noszonej jako biżuteria.

Blisko natury.
Blisko siebie.

Poznaj Plener