W lesie na Łysej Górze nagle znika gładka linia koron. Zamiast niej ze stoku schodzi jasny pas bloków, ściśniętych tak blisko, że z daleka trudno wypatrzyć między nimi ziemię. To gołoborze, czyli pokrywa stoku z luźnych, zwykle kanciastych fragmentów skały. Te najsłynniejsze w Łysogórach powstały z miejscowych, bardzo twardych piaskowców kwarcytowych. Zasadnicza część pracy odbyła się podczas dawnych zimnych okresów, kiedy woda zamarzała w istniejących szczelinach. Jeśli przyjrzysz się krawędziom bloków, zrozumiesz, dlaczego inaczej wyglądają niż kamienie na dnie rzeki i jeszcze inaczej niż płaska ściana kamieniołomu.

Która część jest starsza, stok czy leżące na nim bloki?

Łysogórskie piaskowce powstały w kambrze z osadu, który kiedyś odkładał się pod wodą. Ziarna zostały spojone, a skała znalazła się w układzie warstw, który zmieniał się wraz z dalszą historią masywu. Na dzisiejszym stoku widzisz dwie historie w jednym kadrze. Pierwsza należy do dawnego piasku i do późniejszych losów zwięzłej skały. Druga zaczyna się w warunkach, w których ta skała mogła się rozsypywać w bloki. Można zatem mówić o kambryjskim materiale gołoborza i o znacznie młodszej pokrywie utworzonej z tego materiału. Jedno określenie datuje skałę, drugie jej rozpad i ułożenie na stoku.

Czasem w opisach Łysogór skraca się nazwę piaskowca kwarcytowego do potocznego „kwarcytu”. Chodzi o piaskowiec, w którym ziarna są wyjątkowo mocno spojone między innymi krzemionką. Siła spoiwa pozwala wyjaśnić pewną pozorną sprzeczność. Fragmenty skały zachowały duże rozmiary i mocne krawędzie, choć cały masyw został skutecznie podzielony przez szczeliny. Twarde wnętrze bloku i otwarty brzeg pęknięcia to dwie różne rzeczy. Miejsce ze szczeliną daje wodzie dostęp głębiej nawet wtedy, gdy do pojedynczego ziarna na środku bryły dociera znacznie mniej wilgoci.

Jak zamarzająca woda wpływa na pęknięcia?

Woda wpływa w istniejące szczeliny po deszczu lub podczas topnienia śniegu. Zamarzając, zwiększa objętość. Wielokrotne zamarzanie i odmarzanie wraz z pozostałymi procesami wietrzenia stopniowo osłabia skałę. Dawny zimny klimat dawał temu procesowi bardzo dużo czasu. Zwykła noc z mrozem może przynieść kolejny krok, ale pole bloków powstaje po niezliczonych zmianach i tylko tam, gdzie pozwala na to także układ samego stoku. Do otwierania jednych szczelin przyczynia się woda, do kolejnego przesunięcia odspojonych brył ich masa i nachylenie podłoża.

Spróbuj wyobrazić sobie wypukły grzbiet z warstw twardej skały. W spiętrzonym materiale każda szczelina ma swój kierunek. Gdy dwie albo trzy takie powierzchnie przecinają się, wyznaczają boki przyszłego bloku. Poszczególne krawędzie mogą być długie i dość proste, choć inne pozostaną poszarpane. Z daleka pole odłamków wygląda równo. Dopiero w zbliżeniu widać, że jedne bloki są płaskie, inne mają bardziej klinowaty kształt, a między nimi pozostają wolne przestrzenie. To miejsca, w których kropla wody biegnie głębiej, nawet gdy wierzch dopiero wysycha.

Po czym poznać gołoborze z oddali?

Odczyt zacznij od miejsca, gdzie pole bloków przechodzi w las. Widać wtedy, czy rumowisko ciągnie się po zboczu, jak zarysowuje się jego dolna granica i przy jakich głazach roślinność pojawia się najpierw. Największe łysogórskie gołoborze, na Łysej Górze, nosi imię Romana Kobendzy, badacza tutejszej roślinności. Takie nazewnictwo jest dobrą podpowiedzią. Miejsce ogląda się nie tylko dla skał. Na fragmentach widać porosty i mchy, w obrębie brzegów rośliny stopniowo zajmują dogodniejsze skrawki. Gołoborze na krajobrazowej fotografii jest odsłoniętą częścią stoku. Dopiero drugi kadr pokazuje życie na powierzchni bloków i w ich sąsiedztwie.

Gdy spojrzysz na pojedynczy fragment, jego krawędzie mogą różnić się barwą. Opłukaną ścianę wyraźniej modeluje światło, szarą powierzchnię może przecinać pas ciemnego porostu. Mokre bloki wydają się często gładsze i ciemniejsze. Jest też kwestia skali. Bez kłody obok, pierwszych gałęzi czy widocznego brzegu lasu pole dużych bloków może wyglądać na niewielki stos pokruszonej skały. Dlatego z wyznaczonego miejsca widokowego ciekawe są dwa zdjęcia, całego zbocza i wybranego fragmentu. Razem pokazują ciągłość rumowiska oraz to, jak różnie układają się same odłamki.

Wnętrze małych geod z jasnymi kryształami kwarcu
Kwarc w geodzie ma miejsce na wzrost ku środkowi pustki, dzięki czemu ściany kryształów są wyraźnie widoczne.

Czym różni się odłamek od swobodnie rosnącego kryształu?

Kanciasty zarys często od razu kojarzy się z kryształem. Popatrz jednak, gdzie krawędź prowadzi dalej. Na odłamku skały przecina ziarna lub kończy całą warstwę. Jeśli oglądasz wnętrze geody, małe płaszczyzny należą do pojedynczych kryształów zwróconych w stronę dawnej pustki. W jednym przypadku widzisz efekt podziału już istniejącego materiału. W drugim ściany zarysowały się w trakcie wzrostu. Od strony obserwatora obie powierzchnie bywają ostre, ale ten sam ostrokątny kształt może opowiadać dwie różne historie.

Na surowej bryłce Czerwonego Jaspisu można szukać krawędzi odłamu. Geoda z Kryształem Górskim pozwala z bliska porównać je ze ścianami kryształów wykształconych w pustce. Oba przykłady pomagają wyćwiczyć oko przed oglądaniem skał z większej odległości.

Surowa bryłka · Jaspis Czerwony

29 zł

Surowa geoda · Kryształ Górski

44 zł

Jak zapamiętać różnicę między gołoborzem a kamienistym korytem?

Gołoborza obserwuje się na stokach. Wiele bloków zachowuje tam kanty, podczas gdy transport w płynącej wodzie sprzyja wygładzaniu krawędzi. Kiedy kamień obraca się w korycie, może uderzać o inne fragmenty lub przesuwać się po ziarnach, które z czasem ścierają wystające części. W górach woda może jednak przemieszczać również świeży, kanciasty materiał. Jeden ostry Kamień na skraju potoku pozwala opisać jego kształt, a cały układ zbocza pokazuje, czy tutejsze zjawisko rozgrywa się w korycie, pod ścianą czy na szerokiej powierzchni stoku.

Dobrym świętokrzyskim przykładem różnicy skali jest gołoborze w rejonie Widełek. Bloki są tam mniejsze od typowych głazów oglądanych w najsłynniejszych gołoborzach łysogórskich. Wynika to między innymi z budowy skały, z której mogły się wydzielić. Gdy porównujesz dwa rumowiska, nie musisz szukać jednego modelowego rozmiaru dla każdego kawałka. Istotne jest to, jak gęsto przecinały się szczeliny i jak grube były zwarte partie, zanim wyłamały się w przyrodzie. Gdy następnym razem zobaczysz jasną wyrwę w linii lasu, poszukaj ułożenia bloków, przebiegu stoku i kontrastu między kamiennym środkiem a jego zielonym brzegiem.

Co może wyczytać geolog ze szczelin między blokami?

Między dużymi fragmentami ukrywa się materiał drobniejszy, który rzadko trafia na pierwsze zdjęcie. Nie każda pustka sięga równie głęboko i nie wszędzie od razu tworzy się grunt odpowiedni dla roślin. Po deszczu część wody spływa w głąb, a na niektórych krawędziach szybciej osycha. Drobny materiał może zostać wypłukany z jednej części stoku i zatrzymać się tam, gdzie przejście pomiędzy blokami jest węższe. Nawet bez wychodzenia z wyznaczonego miejsca można wypatrzeć strefy, w których nagromadziło się go więcej. Kępki rosnące tu i ówdzie pomagają zauważyć te małe różnice.

Oglądanie szczelin daje też odpowiedź na pytanie, skąd w opisach czasem mowa o pokrywie. Wielkie pole odłamków nie musi być tym samym co płaska powierzchnia litej skały. Pokrywa składa się z materiału oddzielonego i ułożonego na stoku. Pod nią mogą pozostać dalsze fragmenty rumoszu i stare powierzchnie ukryte przed dzisiejszym światłem. To właśnie przejście od ściany z pęknięciem do zbocza pełnego luźnych bloków pozwala zrozumieć charakter gołoborza.

Czytaj też: Jak dawny piasek stał się zwięzłą skałą?.

Blisko natury.
Blisko siebie.

Poznaj Plener